Allostaz etkisiyle dokularda hastalıklar nasıl başlar?

 

Al­los­taz ne­de­niy­le olu­şan hüc­re­sel dü­zey­de­ki ça­lış­ma bo­zuk­luk­la­rı, ge­ne­tik ya­pı­yı et­ki­le­ye­rek, te­mel hüc­re ça­lış­ma­sı­nı bo­zar. Do­ku­ların bozulmasıyla ge­li­şen has­ta­lık­la­rın ne­de­ni al­los­taz me­ka­niz­ma­sı­dır.

               Allostaz belirtileri

  • Kan basıncı (tansiyon) artar.
  • Kalp hızı artar.
  • Solunum hızı ve kapasitesi artar.
  • Depo şekeri yakılır.
  • Kan şekeri artar.
  • Barsak hareketliliği azalır.
  • Kanda LDL kolesterol düzeyi artar.
  • Hemoglobin şeker düzeyi artar.
  • 12 saatlik idrarda kortizol düzeyi  artar.
  • 12 saatlik idrarda adrenalin ve noradrenalin düzeyi artar.
  • Kanda DHEA sülfat düzeyi azalır.
  • Kanda HDL kolesterol düzeyi azalır.

Her­han­gi bir ya­kın­ma so­nu­cu is­te­nen tet­kik­ler­de gö­rü­len anor­mal­lik­ler, al­los­taz ne­de­niy­le olu­şan durumun belirtileridir. Bu de­ğer­ler, vü­cu­dun ça­lış­ma bo­zuk­lu­ğu hak­kın­da ge­nel bil­gi­ler ve­rir.

Hi­po­ta­la­mus et­kin­li­ğin­de olan de­ği­şik­lik­ler (al­los­taz), do­ku­lar­da ya­pı­sal bo­zul­ma­nın baş­la­ma­sı için ge­rek­li or­ta­mı sağ­lar. Da­mar­la­rın tı­kan­ma­sı ya da da­mar sert­li­ği ge­li­şi­mi­ni ör­nek ola­rak in­ce­le­ye­lim.

Kalp kri­zi (mi­yo­kart en­fark­tü­sü) ve be­yin kri­zi (in­me) son­ra­sı ge­li­şen in­me gi­bi has­ta­lık­la­rın oluş­ma­sı için da­mar sert­li­ği­nin ön­ce­den ge­liş­me­si ge­re­kir. Da­ma­rın iç yü­ze­yi en­do­tel de­ni­len bir ta­ba­ka ile kap­lı­dır. Bu ta­ba­ka­nın al­tın­da in­ce bir boş­luk bu­lu­nur. Onun­da al­tın­da ka­lın bir düz kas ta­ba­ka­sı var­dır. Da­ma­rın tı­ka­na­bil­me­si için ön­ce­lik­le da­mar iç yü­ze­y ya­pı­sı­nın bo­zul­ma­sı ge­re­kir.

Da­mar yü­ze­yi­ni ko­ru­yan 2 mad­de var­dır. PGI 2 (pros­ta­sik­lin) ve NO (nit­rik ok­sit). Her iki mad­de da­mar iç yü­ze­yin­de ya­pı­lır ve et­ki­le­ri­ni hem bu­ra­da hem de içi­ne gir­dik­le­ri düz kas ta­ba­ka­sın­da gös­te­rir­ler. Her iki mad­de­nin da­mar iç yü­ze­yi ko­ru­yu­cu, pıh­tı­laş­ma­yı ön­le­yi­ci, da­mar­la­rı ge­niş­le­ti­ci ve da­mar düz kas ya­pı­sı­nı ko­ru­yu­cu gö­rev­le­ri var­dır.

Da­mar­lar­da bu­lu­nan kas­lar, hi­po­ta­la­mus­tan al­dık­la­rı si­nir­sel ve hor­mo­nal emir­ler so­nu­cu ka­sı­lıp gev­şe­ye­rek (tan­si­yo­nun art­ma­sı ve azal­ma­sı) kan akı­mı­nın nor­mal akı­şı­nı sağ­la­ma­ya ça­lı­şır. Al­los­taz du­ru­mun­da nor­mal­den da­ha çok ger­çek­le­şen bu iş­lem, da­mar ko­ru­yu­cu özel­lik­le­ri olan mad­de­le­rin ya­pı­mı­nı et­ki­ler ve da­mar­la­rı du­yar­lı ha­le ge­ti­rir. Da­mar tı­ka­cı ya da da­mar sert­li­ği (at­he­rosk­le­roz) du­ru­mun­da, ser­best ra­di­kal­ler adı ve­ri­len vü­cut me­ta­bo­liz­ma ürün­le­ri, du­yar­lı ha­le ge­len da­mar iç yü­ze­yin­den PGI 2 ve NO sal­gı­lan­ma­sı­nı azal­ta­rak du­yar­lı­lı­ğı da­ha da art­tı­rır. Bu­nun so­nu­cu da­mar iç yü­ze­yi­ne, kan­da bu­lu­nan ve asıl gö­re­vi do­ku ko­ru­yu­cu özel­li­ği olan mad­de­ler (si­to­kin­ler: mo­no­sit ve mak­ro­faj) ya­pı­şır ve da­mar içi­ne gi­rer. Kan­da bu­lu­nan ve ko­les­te­rol ta­şı­yan LDL, ser­best ra­di­kal­le­rin et­ki­siy­le ok­sit­le­nir ve mak­ro­faj­lar­la bir­lik­te, kal­si­yum­la bir­le­şe­rek da­mar içi­ne gi­rer. Ay­rı­ca kan­da do­ku ha­ra­bi­ye­ti ön fak­tör­le­ri ar­tar (MCP 1, TNF al­fa, VCAM 1). Ko­les­te­ro­lün tı­kaç içi­ne gir­me ne­den­le­rin­den bi­ri de, al­los­taz et­ki­siy­le ar­tan in­sü­lin ve kortizol’ün yağ de­po­la­ma üze­ri­ne olan art­tı­rı­cı et­ki­si­dir.

Al­los­taz et­ki­siy­le ge­li­şen kan ba­sın­cı anor­mal­lik­le­ri, ser­best ra­di­kal­le­rin or­tam­dan uzak­laş­tı­rı­la­ma­ma­sı ve ko­les­te­rol yük­sek­li­ği, vü­cut iş­le­yi­şin­de var olan bir so­ru­nun gös­ter­ge­si­dir­ler. Vü­cu­du­muz iyi yö­ne­ti­le­me­mek­te ve uy­gun gı­da­lar alın­ma­mak­ta­dır. Has­ta­lık be­lir­ti­le­ri baş­la­ma­dan ön­ce olu­şan al­los­taz, ge­ri­ye dön­dü­rü­le­bi­lir bir du­rum­dur. Bu ne­den­le te­da­vi­ler, al­los­taz üze­ri­ne ku­ru­lu ol­ma­lı­dır.

Hi­po­ta­la­mus­tan çı­kan fark­lı yol­la­rın fark­lı ça­lış­ma yön­tem­le­ri so­nu­cu, fark­lı ya­kın­ma­lar or­ta­ya çı­kar. Ör­ne­ğin, sa­de­ce si­nir­sel yol­la­rın et­kin ol­ma­sı du­ru­mu as­tım kri­ziy­le ya da as­tım­la il­gi­si ol­ma­yan an­cak ay­nı me­ka­niz­ma ile ge­li­şen ne­fes dar­lı­ğıy­la so­nuç­la­na­bi­lir1,2. Bu­ra­da iş­le­yen al­los­taz, bi­ri­kim­ler so­nu­cu ge­li­şen vü­cu­dun ça­lış­ma so­run­la­rın­dan de­ğil, doğ­ru­dan be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lı­ğın­da ar­tış ol­ma­sı so­nu­cu, kı­sa sü­re­li ge­liş­miş­tir. Ayrıca allostaz etkisiyle etkilenen bağışıklık sistemi, astım krizlerinin oluşumunu kolaylaştırır.

Tabloda stres ile ge­li­şen al­los­taz ve has­ta­lık­la­rın olu­şum yo­lu gö­rü­lü­yor.


Hipotalamusun Sinirsel Kontrol Sistemi→

 

Kaynaklar

1. Stress, Adaptation, and Disease: Allostasis and Allostatic loadbs Mcewan Annals of the New York Academy of Sciences, Vol. 840, No. 1. (1998), pp. 33-44

2. Eur Respir J 2003; 22:574-575 Evaluating the effects of stress on asthma: a paradoxical challenge M.D. Klinnert

 
YORUMLAR
SORULAR-CEVAPLAR
Sorular Cevaplar

Dr. Güçlü Ildız'a soru sormak ve diğer soru cevapları okumak için tıklayınız.

BEYİN TESTLERİ

Çocuk ve yetişkinler için testlerimize katılın.

Beyin testleri
VİDEOLAR
Video ve Sunumlar

Dr Güçlü Ildız ve diğer hekim-bilim insanlarına ait video ve sunumlar

MAKALELER
Makaleler
Dr Güçlü Ildız'a ait
tüm makaleler