Uyku

 

Ya­şan­tı­mı­zın üç­te bir­lik dö­ne­mi­ni kap­sa­yan uy­ku­nun sağ­lı­ğı­mı­zın ko­run­ma­sın­da önem­li ye­ri var­dır. Nor­mal uy­ku sü­re­si, EEG çe­kim özel­lik­le­ri­ne gö­re 4-6 dö­nem­de olu­şur. Her dö­nem­de 5 ev­re var­dır. İlk iki ev­re, ha­fif uy­ku sü­re­si­dir. 3,4 ev­re­ler de­rin uy­ku dö­ne­mi­ni kap­sar. REM ev­re­sin­de hız­lı göz ha­re­ket­le­ri göz­le­nir ve bey­nin en ak­tif uy­ku ev­re­si ola­rak ka­bul edi­lir. Nor­mal­de uya­nık iken ve ev­re I uy­ku­da, di­ğer uy­ku dö­nem­le­ri­ne gö­re kor­ti­zol dü­zey­le­ri da­ha yük­sek­tir1. De­rin uy­ku­da ise hi­po­ta­la­mus et­kin­li­ği en dü­şük dü­zey­de ol­du­ğun­dan kor­ti­zol dü­ze­yi dü­şük­tür2. Kor­ti­zol gi­bi hi­po­ta­la­mus et­kin­li­ği ile kan­da ar­tan hor­mon­lar ve­ril­di­ğin­de uy­ku sü­re­si­nin azal­dı­ğı, uya­nık­lık du­ru­mu­nun art­tı­ğı bil­di­ril­miş­tir3. Uy­ku­dan sık uyan­dı­rı­lan in­san­lar­da kor­ti­zol dü­ze­yi­nin yük­sek ol­du­ğu, sap­ta­nan di­ğer bir özel­lik­tir4. Top­lam uy­ku sü­re­le­ri az olan ki­şi­ler­de, uy­ku sü­re­le­ri nor­mal olan­la­ra gö­re, kor­ti­zol dü­zey­le­ri da­ha yük­sek­tir5.


REM uy­ku dö­ne­mi bi­linç­siz uya­nık­lık ola­rak be­tim­le­nir (pa­ra­dok­sal uy­ku) ve hi­po­ta­la­mus et­kin­li­ği yük­sek­tir6,7.

Uy­ku bo­zuk­luk­la­rı

CRH, hi­po­ta­la­mus­tan sa­lı­nan bir hor­mon­dur. Hi­po­fiz be­zi üze­rin­den böb­rek üs­tü be­zi­ne et­ki ede­rek, kor­ti­zol sa­lı­nı­mı­nı sağ­lar. Ay­rı­ca be­yin­de yer alan, uy­ku­nun sür­dü­rül­me­si ve ka­li­te­si­nin sağ­lan­ma­sı­na yar­dım­cı olan bir­çok ya­pı­yı et­ki­le­ye­rek uy­ku bo­zuk­luk­la­rı­nın ge­liş­me­sin­de önem­li rol oy­nar8-11.

Uy­ku­suz­luk, uy­ku ap­ne­si, gün­düz gö­rü­len uyuk­la­ma ve aşı­rı uy­ku ki­mi za­man tek ba­şı­na ama ço­ğun­luk­la di­ğer has­ta­lık­lar­la bir­lik­te gö­rü­le­bi­len uy­ku bo­zuk­luk­la­rı­dır.

Genç­ler­de CRH hor­mo­nu­nun uy­ku­ya olan et­ki­si ye­tiş­kin­le­re gö­re da­ha az­dır.12-15 Yaş art­tık­ça REM uy­ku ev­re­si­nin azal­ma­sı ve kor­ti­zol dü­zey­le­ri­nin art­ma­sı uy­ku ka­li­te­si­ni azal­tır.16-18

Be­yin ön böl­ge­si­nin REM uy­ku ev­re­si üze­ri­ne önem­li et­ki­si var­dır. Yaş ar­tı­şıy­la bir­lik­te aza­lan et­ki­si REM sü­re­si­ni et­ki­ler19. Ka­li­for­ni­ya Üni­ver­si­te­si uy­ku araş­tır­ma­la­rı mer­ke­zi ya­yın­la­rın­da, be­yin ön böl­ge et­kin­li­ği ile ev­re I uy­ku­nun baş­la­dı­ğı, bey­nin alt böl­ge­le­ri kon­tro­lün­de bir so­run ne­de­niy­le uy­ku­nun baş­la­tı­la­ma­dı­ğı ve uy­ku­suz­luk du­rum­la­rın­da be­yin ön böl­ge et­kin­li­ği­nin be­lir­gin öl­çü­de art­tı­ğı­nı bil­dir­miş­tir.20

REM uy­ku ev­re­sin­de rü­ya gö­rü­lür. Bu ev­re­de gün­lük ya­şa­nan de­ne­yim­le­rin uzun sü­re­li bel­lek ka­yıt­la­rı iş­le­ndiği düşünülür. Be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lı­ğı olan ki­şi­ler­de REM uy­ku ka­li­te­si özel­lik­le bo­zu­la­cak, de­ne­yim­le­rin bel­lek kay­dı ya­pıl­ma­sın­da so­run­lar ola­cak ve or­ta-uzun dö­nem ha­fı­za so­run­la­rı ya­şa­na­bi­le­cek­tir.

Be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lı­ğı ne­de­niy­le ge­li­şen hi­po­ta­la­mu­sun anor­mal et­kin­li­ği, gün­düz ol­du­ğu gi­bi ge­ce de has­ta­lık­lar üze­ri­ne olan et­ki­si­ni gös­te­re­cek, doğ­ru­dan uy­ku has­ta­lık­la­rı­na yol aç­tı­ğı gi­bi do­lay­lı ola­rak uy­ku bo­zuk­luk­la­rı­nın has­ta­lık­la­ra eş­lik et­me­si­ne ne­den ola­cak­tır.

Hipotalamus etkinliği ile gelişen allostatik durumun uyku kalitesi ve bozukluklarına olan etkisi çeşitli araştırmalarda gösterilmiştir21-26

Uy­ku bo­zuk­lu­ğu­na bir ör­nek

40 ya­şın­da olan er­kek has­ta. Uy­ku­da hor­la­ma, ne­fes al­ma­da kısa süreli durma (ap­ne) ve uy­ku­ya dal­ma­da zor­luk ya­kın­ma­la­rıy­la gel­di. Ço­cuk­lu­ğun­dan be­ri içi­ne ka­pa­nık, ses­siz bir ki­şi­li­ği var­mış. 20 yıl­dan bu ya­na ki­mi za­man baş ve mi­de ağ­rı­la­rı olur­muş. Mar­ma­ra dep­re­min­de ai­le­si ile bir­lik­te gö­çük al­tın­da kal­mış. 2 ço­cu­ğun­dan bi­ri­ni kay­bet­miş. Dep­re­min ar­dın­dan uy­ku­ya dal­ma so­ru­nu baş­la­mış. Ka­bus do­lu rü­ya­lar gö­rü­yor­muş. Dep­rem­den 1 yıl son­ra hi­per­tan­si­yon, 3 yıl son­ra şe­ker has­ta­lı­ğı ta­nı­sı kon­muş ve ilaç­lar baş­lan­mış. Ay­rı­ca stres bo­zuk­lu­ğu ta­nı­sıy­la dep­res­yon ve ank­si­ye­te ilaç­la­rı kul­la­nı­yor­muş.

Dep­rem­den son­ra ge­çen her yıl, ya­kın­ma­la­rı­na bir ye­ni­si­nin ek­len­di­ği­ni söy­lü­yor­du. Son ola­rak, 3 yıl­dan bu ya­na uy­ku­sun­da; hor­la­ma, uy­ku ap­ne­si ve diş gı­cır­dat­ma­la­rın ol­du­ğu­nu be­lirt­ti.

Bu ki­şi­de, ön­ce­den var olan be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lık­la­rı, dep­rem (stres) ile bir­lik­te be­lir­gin ar­tış gös­ter­miş ve gi­de­rek ar­tan ya­kın­ma­la­rın oluş­ma­sı­nı sağ­la­mış­tır. Be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lı­ğın­da ge­li­şen ar­tış ile te­tik­le­nen al­los­taz, has­ta­nın bu du­ru­ma gel­me­sin­de baş­ro­lü oy­na­mış­tır. Özel­lik­le ev­la­dı­nın kay­bı ne­de­niy­le olu­şan psi­ko­lo­jik stre­sin sü­rek­li­li­ği, be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lı­ğı ar­tı­şı­nın 8 yıl sü­re ile ka­lı­cı ol­ma­sı­nı sağ­la­mış­tır.

 

Kaynaklar

1. Martin Reincke.  Adrenal Incidentalomas www.endotext.com

2. Constantine Tsigos Familial Adrenal Hypoplasia Syndromes www.endotext.com

3. Lucas Gourgiotis Pseudo-Cushing's States Pediatric and Reproductive Endocrinology www.endotext.com

4. Jason A. Berner, Dept. Medicine/Endocrinology, www.endotext.com

5. George Chrousos Adrenal Cancer- diagnosis, Treatment, www.endotext.com

6. Erik K. Et al.  Aldosterone Excess www.endotext.com

7. Keiko Arai, Aldostereone Deficiency and Resistance www.endotext.com

8. Maria A Magiakou, Adrenal Suppression www.endotext.com

9. George F, Glucocorticoid Resistance Syndromes and States www.endotext.com

10. Christian Koch, Hormones of the Cardiovascular System www.endotext.com

11. Noel MacLaren, Multiple Autoimmune Endocrinopathy www.endotext.com

12. Christian A., Koch Overview of Endocrine Hypertension www.endotext.com

13. Gordon Williams, HPA Axis, Circadian Rhythm, Stress www.endotext.com

14. Ilia Elenkov, Hormonal Effects on Immune System www.endotext.com

15. Mark Blackman, HPA Axis and Aging www.endotext.com

16. David Torpy, Chronic Fatigue Syndrome www.endotext.com

17. Daniel Clauw, Fibromyalgia www.endotext.com

18. Karel Pacak, Pheochromocytomas www.endotext.com

19. Muzur A, et al. Trends Cogn Sci. 2002 Nov 1;6(11):475-481. The prefrontal cortex in sleep.

20.  Http://health.ucsd.edu/news/2000_02_09_Sleep.html

21. Repeated sleep restriction in rats leads to homeostatic and allostatic responses during recovery sleep  HYPERLINK "http://www.pnas.org/search?author1=Youngsoo+Kim&sortspec=date&submit=Submit" Youngsoo Kim et al PNAS June 19, 2007 vol. 104 no. 25 10697-10702

22. Sleep Quality and Elevated Blood Pressure in Adolescents Sogol Javaheri et al  Circulation. 2008;118:1034-1040

23. On the Interactions of the Hypothalamic-Pituitary-Adrenal (HPA) Axis and Sleep: Normal HPA Axis Activity and Circadian Rhythm, Exemplary Sleep Disorders
Theresa M. Buckley and Alan F. Schatzberg J. Clin. Endocrinol. Metab., May 2005; 90: 3106 - 3114.

24. Aging and the Role of the HPA Axis and Rhythm in Sleep and Memory-Consolidation Theresa M. Buckley and Alan F. Schatzberg Am J Geriatr Psychiatry, May 2005; 13: 344 - 352

25. Repeated sleep restriction in rats leads to homeostatic and allostatic responses during recovery sleep Youngsoo Kim, Aaron D. Laposky, Bernard M. Bergmann, and Fred W. Turek
PNAS, Jun 2007; 104: 10697 - 10702.

26. Sleep deprivation as a neurobiologic and physiologic stressor: allostasis and allostatic load .  Metabolism , Volume 55 , Pages S20 - S23 B


 

 
YORUMLAR